Μονομαχικοί αγώνες: διασπορά στη Ρωμαϊκή Ανατολή και το αίνιγμα της νότιας Ελλάδας
Περίληψη
Οι μονομαχικοί αγώνες υπήρξαν από τις πιο εντυπωσιακές μορφές δημόσιου θεάματος στον ρωμαϊκό κόσμο. Με απαρχές στη ρεπουμπλικανική Ρώμη ως μέρος αριστοκρατικών ταφικών τελετουργιών, εξελίχθηκαν σταδιακά σε βασικό στοιχείο του δημόσιου εορτολογίου και από την πρώιμη αυτοκρατορική περίοδο συνδέθηκαν με την αυτοκρατορική λατρεία. Η διάδοσή τους σε ολόκληρη την αυτοκρατορία έχει καταστήσει τα μονομαχικά θεάματα κεντρικό θέμα έρευνας για τη ρωμαϊκή ιστορία, ιδίως σε σχέση με ζητήματα «εκρωμαϊσμού», πολιτισμικής αλληλεπίδρασης και ταυτότητας.
Μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα επικρατούσε η άποψη ότι τα μονομαχικά θεάματα περιορίζονταν στην Ιταλία και τις δυτικές επαρχίες. Η εικόνα αυτή ανατράπηκε χάρη στις πρωτοποριακές μελέτες του Louis Robert, ο οποίος, αξιοποιώντας επιγραφικό υλικό, απέδειξε ότι μονομαχίες και συναφή θεάματα οργανώνονταν σε πολλές πόλεις της Ανατολής. Η μεταγενέστερη έρευνα επιβεβαίωσε την ευρεία διάδοση τους σε ολόκληρη την αυτοκρατορία.
Έμφαση ωστόσο δόθηκε στην καταγραφή της παρουσίας τους και λιγότερο στη διερεύνηση των λόγων της διάδοσης ή της απουσίας τους. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η σχέση ανάμεσα στον αριθμό των πόλεων που φιλοξένησαν μονομαχικούς αγώνες και στον συνολικό αριθμό των ενεργών αστικών κέντρων κάθε περιοχής. Τα μέχρι στιγμής δεδομένα αποκαλύπτουν έντονες περιφερειακές διαφοροποιήσεις: στην Αίγυπτο οι μαρτυρίες είναι περιορισμένες, ενώ στη Συροπαλαιστίνη μονομαχίες παρουσιάστηκαν κυρίως σε περιοχές με ισχυρή στρατιωτική παρουσία. Στην επαρχία Αχαΐας οι πόλεις που φιλοξένησαν μονομαχικούς αγώνες είναι ελάχιστες σε σύγκριση με γειτονικές περιοχές, όπως η Μακεδονία, η Θράκη και η δυτική Μικρά Ασία, παρά τον μεγάλο αριθμό αστικών κέντρων που παρέμειναν ενεργά κατά την αυτοκρατορική περίοδο εκεί. Η ανακοίνωση εξετάζει τη γεωγραφική διασπορά των μονομαχικών αγώνων στη ρωμαϊκή Ανατολή και επιχειρεί να ερμηνεύσει τους λόγους για τη σπανιότητά τους στη νότια Ελλάδα.
Abstract
Gladiatorial Games: Distribution in the Roman East and the Enigma of Southern Greece
Gladiatorial and beast-fight spectacles were among the most striking cultural performances of the Roman world. Originating in Republican Rome as part of elite funerary rituals, they were gradually incorporated into the public ceremonial calendar and, from the early Imperial period onward, became closely associated with the imperial cult. Their wide diffusion across the Mediterranean has made them a central topic in Roman studies, intersecting debates on romanization, cultural interaction, and identity.
Until the early twentieth century, scholarly consensus held that gladiatorial spectacles were largely confined to the western provinces. This view was fundamentally revised by Louis Robert’s seminal studies on gladiatorial spectacles in the Roman East, which demonstrated, through epigraphic evidence, that such spectacles were staged in numerous eastern cities. Subsequent research has confirmed that gladiatorial and related spectacles were widely known and practiced across the Empire.
While this reassessment has been decisive, research has largely focused on documenting presence rather than analysing patterns of adoption and absence. A key parameter remains insufficiently explored: the relationship between the number of cities that hosted gladiatorial spectacles and the total number of active urban centres within each region. Preliminary research indicates pronounced regional disparities. In Egypt, such shows are scarcely attested, while in Syro-Palestine they appear mainly in areas with a strong military presence. In southern Greece, very few cities hosted gladiatorial spectacles compared with neighbouring regions such as Macedonia, Thrace, and western Asia Minor, despite the high number of urban centres active there during the Roman Imperial period. This paper examines the distribution of gladiatorial spectacles in the Roman East, focusing on the reasons for their relative rarity in southern Greece.