Η Ρωμαϊκή Σπάρτη μέσα από τα πορίσματα της αρχαιολογικής έρευνας των ετών 2006-2025. Συμβολή στην μελέτη της τοπογραφίας, της πολεοδομίας, της οικιστικής οργάνωσης, των χώρων λατρείας και των χώρων ταφής της ρωμαϊκής πόλης
Περίληψη
Η ανακοίνωση αυτή στοχεύει στην συνοπτική παρουσίαση των πορισμάτων της αρχαιολογικής έρευνας της τέως Ε ΕΠΚΑ και της ΕΦΑ Λακωνίας, στο πλαίσιο τόσο σωστικών ανασκαφών ιδιωτικών και δημοσίων έργων, όσο και έργων ανάδειξης σημαντικών μνημειακών συνόλων, που έλαβαν χώρα στην πόλη της Σπάρτης τα τελευταία 20 χρόνια και προσφέρουν νέα αρχαιολογικά τεκμήρια για την ρωμαϊκή πόλη.
Μετά τη θεμελιώδη μελέτη της Ελένης Κουρίνου [Κουρίνου 2000], και τις μελέτες του Γεωργίου Σταινχάουερ, παλαιότερες και πιο πρόσφατες [Σταϊνχάουερ 2009; Σταινχάουερ 2022], τα πορίσματα των αρχαιολογικών ερευνών στην πόλη της Σπάρτης που σχετίζονται με την ρωμαϊκή πόλη έχουν δοθεί κατά καιρούς από τους Επιμελητές Αρχαιοτήτων που υπηρετούσαν στην Λακωνία, είτε συνοπτικά σε γενικότερα άρθρα είτε σε πιο εξειδικευμένα πονήματα [Raftopoulou 1998; Zavvou and Themos 2009; Themos et al. 2009]. Τα πορίσματα των αρχαιολογικών ερευνών της τελευταίας 20ετίας που αφορούν στην ρωμαϊκή Σπάρτη έχουν πάλι παρουσιαστεί σε γενικότερα άρθρα για τα νέα ανασκαφικά ευρήματα της αρχαίας πόλης [Βασιλογάμβρου, Τσούλη και Μαλτέζου 2018; Βασιλογάμβρου και Τσούλη 2021; Τσούλη, Μαλτέζου, Σουχλέρης και Τσιαγγούρης 2022; Τσούλη, Τσιαγγούρης και Κουλογεωργίου 2024], σε πιο εξειδικευμένα άρθρα, που αφορούν κυρίως στα οργανωμένα νεκροταφεία, τα ταφικά μνημεία και τις ταφικές πρακτικές της ρωμαϊκής Σπάρτης [Τσούλη 2014; Τσούλη και Μαλτέζου 2019; Τσούλη 2020; Tsouli 2020], καθώς και στα έντυπα δημοσιότητας των μνημειακών συνόλων που εντάχτηκαν σε συγχρηματοδοτούμενα έργα ανάδειξης [Γιαννακάκη 2008; Τσούλη, Γιαννακάκη και Βλάχου 2015; Πάντου, Τσούλη και Γιαννακάκη 2024].
Στην παρούσα ανακοίνωση θα σκιαγραφηθούν τα βασικά στοιχεία που έχει προσφέρει η αρχαιολογική έρευνα των ετών 2006-2025 σχετικά με τις γνώσεις μας για την ρωμαϊκή Σπάρτη, συμπληρώνοντας τα ήδη γνωστά στοιχεία για την τοπογραφία της αρχαίας πόλης, αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις προτείνοντας νέες ερμηνείες και αναθεωρώντας παλαιότερες απόψεις. Τα στοιχεία που θα παρουσιασθούν αφορούν στην μνημειακή τοπογραφία της ρωμαϊκής Σπάρτης, στον πολεοδομικό σχεδιασμό, στην οικιστική οργάνωση, με έμφαση στα νέα στοιχεία για τις ρωμαϊκές πολυτελείς κατοικίες και τη διακόσμησή τους –ψηφιδωτά δάπεδα, τοιχογραφίες-, στους χώρους λατρείας και τις λατρευτικές πρακτικές, στα οργανωμένα νεκροταφεία, τα μεμονωμένα ταφικά μνημεία και τις ταφικές πρακτικές.
ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Βασιλογάμβρου, Α., Τσούλη, Μ. και Α. Μαλτέζου. 2018. ‘Η πόλη της Σπάρτης μέσα από τις πρόσφατες αρχαιολογικές ανασκαφές’. Στο: Α΄ Διεθνές Συνέδριο Το Αρχαιολογικό Έργο στην Πελοπόννησο (ΑΕΠΕΛ 1), Τρίπολη 7-11 Νοεμβρίου 2012, Πρακτικά, Ε. Ζυμή Α-Β. Καραπαναγιώτου, Μ. Ξανθοπούλου (επιμ.), ΥΠΠΟΑ-Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, Καλαμάτα 2018, 329-352.
Βασιλογάμβρου, Α. και M. Τσούλη. 2021. «Νέα στοιχεία για την αρχαία Σπάρτη, από τους προϊστορικούς έως τους ύστερους ρωμαϊκούς χρόνους, από τις πρόσφατες ανασκαφές». Στο: Θ΄ Διεθνές Συνέδριο Πελοποννησιακών Σπουδών, Ναύπλιο 30 Οκτωβρίου – 2 Νοεμβρίου 2015, Πρακτικά, Αθήνα 2021, 19-62.
Cartledge, P. and A. Spawforth. 1992. Hellenistic and Roman Sparta. A Tale of Two Cities, London and New York.
Gengler, Ο. and O. Marchetti. 2000. ‘Sparte hellenistique et romain. Dix annees de recherché (1989-1999)’. Topoi, Orient-Occident, Annee 2000, 10-1, 57-86.
Κουρίνου, Ε. 2000. Σπάρτη. Συμβολή στη μελέτη της μνημειακής τοπογραφίας της, Ηόρος, Αθήνα.
Πάντου, Ε., Τσούλη, Μ. και Χ. Γιαννακάκη. 2024. ‘Το έργο «Α΄ φάση αποκατάστασης αρχαίου θεάτρου Σπάρτης»: Η συμβολή του στην αρχαιολογική τεκμηρίωση και στην εξασφάλιση και μελλοντική ανάδειξη του μνημείου’. Στο: Γ΄ Διεθνής Επιστημονική Συνάντηση Το Αρχαιολογικό Έργο στην Πελοπόννησο (ΑΕΠΕΛ 3), Καλαμάτα στις 2-5 Ιουνίου 2021, Πρακτικά, Μ. Ξανθοπούλου κ.ά. (επιμ.), Καλαμάτα, 345-354.
Raftopoulou, S. 1998. “New Finds from Sparta”. Στο: W. Cavanagh, S. Walker (eds), Sparta in Laconia, BSA Studies 4, London, 125-140.
Σταϊνχάουερ, Γ. 2009. ‘Παρατηρήσεις στην πολεοδομία της Ρωμαϊκής Σπάρτης’, στο: W.G. Cavanagh, C. Gallou and M. Georgiadis (eds), Sparta and Laconia: From prehistory to pre-modern, International Cobference, Sparta, March 17-20, 2005. Proceedings, BSA Studies 16, London, 271-277.
Σταινχάουερ, Γ. 2022. Γάιος Ιούλιος Ευρυκλής. Συμβολή στην ιστορία της ρωμαϊκής Σπάρτης, Ελληνική Επιγραφική Εταιρεία, Αθήναι.
Themos, A., Maltezou, A., Pantou, G., Tsiangouris, G. and Ch. Flouris. 2005. Στο: W.G. Cavanagh, C. Gallou and M. Georgiadis (eds) Sparta and Laconia: From prehistory to pre-modern, International Cobference, Sparta, March 17-20, 2005. Proceedings, BSA Studies 16, London, 261-269.
Τσούλη, Μ. 2014. Μνημειώδη έργα κοροπλαστικής και πήλινα αναθήματα από ένα νέο ιερό της ρωμαϊκής Σπάρτης. Στο: Κοροπλαστική και μικροτεχνία στον αιγαιακό χώρο από τους γεωμετρικούς χρόνους έως και τη ρωμαϊκή περίοδο. Στο: Επιστημονικό Συνέδριο στη μνήμη της Ηούς Ζερβουδάκη, Ρόδος 26-29 Νοεμβρίου 2009, Πρακτικά, Α. Γιαννικουρή (επιμ.): τ. ΙΙ, Ρόδος, 141-161.
Τσούλη, Μ. 2020. ‘Ανασκαφή νέου ρωμαϊκού ταφικού μνημείου στη Σπάρτη. Συμβολή στην τοπογραφία της αρχαίας πόλης’. Στο: Β΄ Διεθνές Συνέδριο Το Αρχαιολογικό Έργο στην Πελοπόννησο (ΑΕΠΕΛ 2) Καλαμάτα, Νοέμβριος 2017, Πρακτικά, Μ. Ξανθοπούλου κ.α. (επιμ.), Καλαμάτα, 463-478.
Tsouli, Μ. 2020. ‘Mortuary practices at Roman Sparta’. Στο: Mortuary Variability and Social Diversity in Ancient Greece, Nikolas Dimakis and Tamara M. Dijkstra (eds), International Workshop for Early Career Scholars, Netherlands Institute in Athens, 1-2 December 2016, Πρακτικά, Archaeopress Publishing, Oxford, 242-261.
Τσούλη, Μ. και Α. Μαλτέζου. 2019. ‘Νεκροταφεία, ταφικά μνημεία και έθιμα ταφής στη Σπάρτη την περίοδο της Ρωμαιοκρατίας’. Στο: Σωστικές ανασκαφές της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας. Ι. Τα νεκροταφεία: χωροταξική οργάνωση, ταφικά έθιμα, τελετουργίες, Έ. Κουντούρη, Α. Γκαδόλου (επιμ.), ΥΠΠΟ/ ΓΔΑΠΚ/ΔΙΠΚΑ, ΤΑΠΑ, τ. 2, Αθήνα, 363-393.
Τσούλη, Μ., Μαλτέζου, Α., Σουχλέρης, Λ. και Γ. Τσιαγγούρης. 2022. ‘Ανασκαφικά στοιχεία για την αρχαία Σπάρτη, μέσα από τις πρόσφατες σωστικές ανασκαφές’. Στο: Συνέδριο Το Έργο των Εφορειών Αρχαιοτήτων την περίοδο 2011-2019, ΥΠΠΟΑ-ΓΔΑΠΚ, Αθήνα 25-28 Νοεμβρίου 2019, Πρακτικά, Αθήνα, 1117-1129.
Τσούλη, Μ., Τσιαγγούρης, Γ. και Ν. Κουλογεωργίου. 2024. ‘Αρχαιότητες και δημόσια έργα στη Σπάρτη και την ευρύτερη περιοχή της. Πρόσφατα ανασκαφικά στοιχεία στο πλαίσιο υποέργων «Αρχαιολογικών ερευνών και εργασιών» της Εφορείας Αρχαιοτήτων Λακωνίας’. Γ΄ Διεθνής Επιστημονική Συνάντηση Το Αρχαιολογικό Έργο στην Πελοπόννησο (ΑΕΠΕΛ 3), Καλαμάτα 2-5 Ιουνίου 2021, Πρακτικά, Μ. Ξανθοπούλου κ.ά. (επιμ)., Καλαμάτα, 787-798.
Zavvou, E. and Themos, A. 2009. ‘Sparta from prehistoric to Early Christian times: observations from excavations of 1994-2005’. Στο: W.G. Cavanagh, C. Gallou and M. Georgiadis (eds) Sparta and Laconia: From prehistory to pre-modern, International Cobference, Sparta, March 17-20, 2005. Proceedings, BSA Studies 16, London, 105-22.